zorgplicht binnen de Omgevingswet 

De zorgplicht binnen de Omgevingswet verplicht burgers en bedrijven om zorgvuldig om te gaan met de fysieke leefomgeving en om hinder of gevaar waar mogelijk te voorkomen. Deze pagina legt uit wat de zorgplicht juridisch inhoudt, hoe zij bij houtstook kan worden toegepast en welke randvoorwaarden gelden wanneer gemeenten de zorgplicht willen gebruiken binnen beleid, handhaving of gebruiksbeperkingen.

⸻

Wat is de zorgplicht?

De zorgplicht binnen de Omgevingswet is bedoeld als algemene gedragsnorm voor situaties waarin geen specifieke regels bestaan of waarin bestaande regels onvoldoende voorzien. De Memorie van Toelichting beschrijft de zorgplicht daarbij als een vangnet voor concrete situaties waarin feitelijke hinder of gevaar ontstaat.

De zorgplicht richt zich op zorgvuldig gedrag binnen de fysieke leefomgeving en kan worden toegepast wanneer handelingen nadelige gevolgen veroorzaken of kunnen veroorzaken.

⸻

Wat betekent de zorgplicht bij houtstook?

Binnen discussies over houtstook wordt de zorgplicht regelmatig genoemd als mogelijk juridisch instrument voor gemeenten. Daarbij speelt vooral de vraag hoe de zorgplicht kan worden toegepast bij situaties van rookoverlast, hinder of lokale gezondheidszorgen.

Bij houtstook kan de zorgplicht bijvoorbeeld een rol spelen bij:

• concrete situaties van feitelijke hinder;

• casusgerichte handhaving;

• individuele klachten;

• maatregelen gericht op zorgvuldig stookgedrag;

• lokale situaties waarbij feitelijke omstandigheden centraal staan.

Daarbij is van belang dat de toepassing van de zorgplicht sterk afhankelijk is van de concrete situatie, locatie en feitelijke omstandigheden.

⸻

Kan de zorgplicht gebruikt worden om houtrook te reguleren?

Bij toepassing binnen gemeentelijk beleid spelen meerdere juridische randvoorwaarden een belangrijke rol.

De zorgplicht bevat zelf geen vaste grenswaarden, meetmethoden of generieke gedragsnormen. Daardoor ontstaat juridisch de vraag in hoeverre de zorgplicht gebruikt kan worden als zelfstandige grondslag voor:

• generieke gebruiksbeperkingen;

• gemeentebrede beleidsregels;

• weersafhankelijke stookverboden;

• gebiedsgerichte beperkingen;

• technische verplichtingen of toestelverplichtingen.

Ook speelt het legaliteitsbeginsel en het lex certa-beginsel een belangrijke rol. Burgers moeten vooraf voldoende duidelijk kunnen weten welk gedrag van hen wordt verwacht en op basis van welke objectieve criteria handhaving plaatsvindt.

⸻

Welke voorwaarden gelden bij toepassing van de zorgplicht?

Wanneer de zorgplicht wordt gebruikt binnen handhaving of regulering, spelen onder meer de volgende voorwaarden een rol:

• concrete en herleidbare situaties;

• feitelijke vaststelling van hinder of gevaar;

• proportionaliteit;

• subsidiariteit;

• causaliteit;

• objectieve onderbouwing;

• zorgvuldige voorbereiding (Awb 3:2);

• evenredigheidstoets nieuwe stijl (Awb 3:4).

Daarnaast speelt juridisch de vraag in hoeverre minder ingrijpende maatregelen eerst onderzocht of toegepast moeten worden voordat zwaardere maatregelen worden ingezet.

⸻

Kunnen deze voorwaarden bij houtstook worden ingevuld?

Binnen de huidige juridische discussies rond houtstook bestaat debat over de vraag in hoeverre de zorgplicht voldoende concrete en toetsbare aanknopingspunten biedt voor generieke gemeentelijke regulering.

Daarbij wordt onder meer gewezen op:

• het vangnetkarakter van de zorgplicht;

• het ontbreken van vaste grenswaarden;

• het ontbreken van een zelfstandige beoordelingsmethodiek;

• verschillen tussen emissie, rookverspreiding en daadwerkelijke blootstelling;

• de noodzaak van lokale causaliteit en feitelijke onderbouwing;

• het belang van casusgerichte beoordeling.

Ook speelt de vraag in hoeverre eerst minder ingrijpende maatregelen, zoals voorlichting, gedragsbeïnvloeding, technische verbetering en casusgerichte handhaving, voldoende moeten zijn onderzocht voordat dwingende beperkingen juridisch evenredig kunnen worden geacht.

⸻

Conclusie

de zorgplicht kan niet gebruikt worden om te regulieren of, waar, wanneer er wel of niet gestookt mag worden. De zorgplicht kan wel gebruikt worden om op te treden bij overlast maar dus als er gestookt wordt, als er aantoonbaar te veel overlast ontstaat en de stoker, ondanks tips en waarschuwingen, overlast blijft geven.

De zorgplicht binnen de Omgevingswet is bedoeld als vangnet voor concrete situaties waarin feitelijke hinder of gevaar ontstaat. De zorgplicht bevat geen zelfstandige grenswaarden, beoordelingsmethoden of generieke gedragsnormen voor houtstook.

Daardoor ontstaat juridisch een belangrijk onderscheid tussen:

• casusgerichte toepassing bij concrete hinder,
  en:
• gebruik als vooraf normerend instrument voor gemeentebreed beleid of generieke gebruiksbeperkingen.

Voor generieke regulering van houtstook zijn kenbare en toetsbare normen, lokale onderbouwing, proportionaliteit en een volledige evenredigheidstoets vereist. De zorgplicht voorziet daar op zichzelf niet in.

De zorgplicht kan daarom wel een rol spelen bij individuele en concreet onderbouwde situaties, maar vormt geen zelfstandig normenkader voor algemene gemeentelijke verboden, tijdsvakken of generieke stookbeperkingen.